میثاق تاریخی اربعین
تاریخچه زیارت اربعین و روایات معصومین دربارهی آن
زیارت اباعبدالله الحسین (علیهالسّلام) در روز اربعین یکی از علامتهای مؤمنان برشمرده میشود و اهلبیت (علیهمالسّلام) در این زمینه توصیههای ویژهای بیان کردند. حضرت آیتالله خامنهای در دیدار موکبداران عراقی در تاریخ ۲۷ شهریور ۱۳۹۸ فرمودند: «اربعین جهانی شد و جهانیتر هم خواهد شد؛ این خون حسینبنعلی است که بعد از ۱۴۰۰ سال دارد میجوشد و روزبهروز تازهتر میشود، روزبهروز زندهتر میشود؛ این همان پیام عاشورا است که از حلقوم اباعبدالله و حلقوم زینب کبریٰ (سلام الله علیهما) در نهایت غربت و تنهایی صادر شد و امروز فضای عالم را فرا گرفته است و فرا میگیرد.»
نگاهی به زیارت اربعین سید و سالار شهیدانهر ساله با فرارسیدن ایام اربعین سیدالشهدا جوش و خروش توصیفناپذیری در میان دوستداران حسینی موج میزند. در کشور عراق از اقصی نقاط مختلف زائران حسینی پای پیاده راهی حریم عشق میشوند و عاشقانی دیگر کمر ارادت به خدمتگزاری آنان میبندند. هرچه در طول سال اندوختهاند در طبق عشق خالصانه خود میگذارند و در کمال تواضع و خاکساری تقدیم ارادتمندان حسینی میکنند. پس از سرنگونی صدام و صدامیان این سنّت حسنه که دچار محاق تهدید و ارعاب بعثیان شده بود، دوباره جوشیدن گرفت و به همگان نشان داد حرارت این عشق مکنونهی الهی در سینهی مؤمنان بالله نه سردشدنی است و نه خاموشیپذیر.
در چند سال اخیر غریو لبیکگویان حسینی به کشورهای مجاور به ویژه ایران عزیزمان رسید و جمعیتهای انبوهی از دیار سلمان فارسی خود را در صفوف زائران سید و سالار شهیدان جای دادند و میهمان میزبانان آستان حسینی شدند. حضور پرچمها، چهرهها، رنگها و آداب و رسوم گوناگون از کشورهای مختلف پنج قارّهی جهان، در مسیر راهپیمایی اربعین جلوههای زیبا، شگفت و وصفناپذیری از عشق الهی حسین (سلاماللهعلیه) به رخ میکشاند که گویا تمام امواج شوم رسانههای سردمداران جاهلیت نوین را درمینوردد و همراه آوای «حبّ الحسین یجمعنا» آبی بر آتش نمرودیشان میریزد تا گلستان کربلا، لالههای خونین خود را در برابر چشم حقجویان عالم قرار دهد و معنای وحدت کلمه و ائتلاف شکافها و تفرقهها مصداقی حقیقی یابد. «سید جواد شُبَّر» در توصیف حال و هوای جانفزای اربعین حسینی حدود پنجاه سال پیش مینویسد که در این روز شمال و جنوب عراق همدیگر را در آغوش میگیرند و نغمهی سرودها به زبانهای عربی، ترکی، فارسی و اردو از مواکب به گوش میرسد. وی جمعیّت حاضر در این اجتماع را متجاوز از یک میلیون تن تخمین میزند. (۱) اکنون پس از گذشت حدود پنجاه سال سخن از سیل جمعیتی افزون از بیست میلیون زائر حسینی در اربعین سید و سالار شهیدان است.
اربعین هنگامه بینظیر و استثنائی در تاریخ اسلام
حضرت آیتالله خامنهای در دیدار جمعی از موکبداران عراقی فرمودند: «آنچه برای ما نقل میشود از رفتار شما برادران عزیز عراقی در مواکبِ میانِ راه و رفتار کریمانهی شما با زائران حسینی، چیزهایی است که نظیر ندارد؛ در دنیای امروز این چیزها نظیر ندارد. همچنان که خود راهپیمایی اربعین در تاریخ نظیر ندارد، رفتار کریمانهی شما هم حقیقتاً نظیر و شبیهی ندارد.» ۱۳۹۸/۰۶/۲۷
ظرفیتهای پیادهروی اربعین از جنس ظرفیتهای میدانی است. حضور هرچه بیشتر عزاداران و محبان اهلبیت و امام حسین علیهمالسّلام در این راهپیمایی از کشورها و مناطق مختلف و استفاده از امکانات رسانهای در انعکاس این رویداد، موجب ایجاد روابط و ارتباطات بین جریانات مختلف، علمای مختلف و مؤسسات و گروهها و شخصیتها است. بنابراین ظرفیت برگزاری راهپیمایی اربعین میتواند هم جنبههای اجرایی و هم جنبههای فرهنگی و اجتماعی داشته باشد، مثل برگزاری همایشها، سمینارها، اجتماعات در سطوح مختلف با هدف معرفی این رویداد بزرگ اسلامی و تشیع.اما علت ترس و نگرانی دشمنان از این گردهمآیی خیلی واضح است. دشمنان مسلمانان و وحدت شیعیان و بهخصوص دشمنان انقلاب اسلامی و جبههی مقاومت، طبیعی است که هم نگران باشند و هم بترسند، چون راهپیمایی اربعین مظهر وحدت و همکاری و نزدیکی بین ملتها و مردم و باعث قدرت گرفتن اینها در منطقه و در صحنهی بینالمللی است. دشمنان از هر اقدامی که منجر به قدرت و تقویت شیعیان و جمهوری اسلامی و انقلاب اسلامی و منجر به تقویت و حمایت از جریان مقاومت اسلامی بشود، نگرانند و میترسند. در نتیجه تلاش میکنند که آن را یا از بین ببرند یا تضعیف کنند.
بین دو کشور همسایه و مسلمان ایران و عراق در زمینههای مختلف نوعی همگرایی اسلامی و منطقهای ایجاد شده است. مخالفان و دشمنان جمهوری اسلامی از این روابط ناراحت و نگرانند.جمهوری اسلامی ایران و عراق امروز روابط گستردهای در ابعاد سیاسی، فرهنگی، اجتماعی، امنیتی و اقتصادی دارند و بین این دو کشور همسایه و مسلمان و برادر در زمینههای مختلف نوعی همگرایی اسلامی و منطقهای ایجاد شده است. مخالفان و دشمنان جمهوری اسلامی از این روابط ناراحت و نگرانند، چون این را باعث تقویت و قدرت و نقش منطقهای و بینالمللی ایران تعریف و تحلیل میکنند. فشاری که آمریکاییها با تحریمها و محاصرهی اقتصادی ایران میآورند، طبیعی است که این روابط را بهنوعی برونرفت از این تحریمها میدانند.
چرا راهپیماییِ اربعین در حال جهانیشدن است؟
رهبر انقلاب اسلامی در دیدار با جمعی از موکبداران عراقی حرکت عظیم راهپیماییِ اربعین را ظرفیت و ابزاری در جهت نیل امت اسلامی به «تمدن نوین اسلامی» دانستند و فرمودند « اگر ظرفیّتهای کشورهای اسلامی -ظرفیّت عراق، ظرفیّت ایران، ظرفیّت کشورهای دیگر منطقهی غرب آسیا و شمال آفریقا- بر روی هم مجتمع بشود، اگر این ظرفیّتها به هم برسند، این دستها در هم گره بخورند، آن وقت امّت اسلامی نشان خواهد داد که عزّت الهی یعنی چه؛ تمدّن عظیم اسلامی را به جوامع عالَم نشان خواهند داد؛ باید هدف ما این باشد و این راهپیمایی اربعین میتواند یک وسیلهی گویایی برای تحقّق این هدف باشد.»از این رو، حجتالاسلام دکتر احمد رهدار استاد حوزه و دانشگاه و پژوهشگر در گفتار زیر نگاهی داشته است به ابعاد و ظرفیتهای تمدنی پدیدهی پیادهروی اربعین.
در خصوص حرکت پرشور اربعین حسینی، سخت است که باقاطعیت بگوییم مهمترین ویژگیهای آن چیست. به نظرم باید به چیستیِ ظرفیتهای تمدنی و تاریخی این منسک بپردازیم.
نکتهی اول این است که در این منسک ما به نوعی شاهد معنویتی متفاوت از جنس معنویتهای دیگر در اسلام هستیم. معنویتهایی مثل نماز و روزه و دیگر مناسک معنوی در اسلام معمولاً یک مکان خاص و یک ثبات و تمرکزی دارد، اما منسک اربعین حسینی علیهالسلام گویا یک اعتکاف سیار است.
بر خلاف اعتکافهای پیشینی که مثلاً به مسجد یا و مکان مقدس دیگری میرویم و چند روز آنجا خودمان را محصور میکنیم و به صورت متمرکز و ثابت به عبادت میپردازیم، این منسک اما از این ویژگی برخوردار است که عبادتش از جنس عبادت در حال حرکت است. در واقع یک نوع اعتکاف جمعی سیار است که در آن هر اقدامی که انجام میدهیم، اقداماتی از جنس زندگیِ عادی مثل خوردن و حرف زدن و خوابیدن و بحث علمی یا ذکر گفتن و نماز خواندن و هر کاری از این جنس کنشها، خودش مصداقی از این عبادت و این اعتکاف سیّار است.
شاید به تعبیر دیگری بتوان گفت که جواز رفتارهای متکثر در متن این منسک باعث میشود که سالک خسته نشود و سالکان بسیاری با ذواق متکثر و با ظرفیتهای جسمی و روحی متکثر بتوانند با این منسک نسبت بگیرند. همین ویژگی به نوبهی خودش باعث میشود که هر سال جمعیتی بیش از سالهای گذشته را بهسمت خودش دعوت کند. در واقع این ویژگیِ حرکت اربعین با یک شیبی، به آن استعداد جهانی شدن میدهد و ما در همین دههی اخیر نرخ رشد و شتاب این شیب را بهوضوح دیدهایم.
نکته و ویژگی دیگرِ این منسک، «نظم معنوی» آن است. بر خلاف نگاه اولی و بدوی به قضیه که در بعضی موارد به نظر میرسد شاید نظم دقیقی رعایت نشده باشد، مثلاً در مقولهی بهداشت، اما وقتی به صورت کیفیتر تأمل میکنیم، متوجه میشویم که نه، در اینجا نوعی نظم حاکم است که باعث میشود میلیونها نفر در یک زمان و جغرافیای محدودی بتوانند حوائج عادی زندگی خودشان را تأمین کنند و در عین حال، احساس سلوک در یک طریق معنوی داشته باشند.
این پدیده اساساً با شاخصههای مدیریت عرفی جهانِ امروز همخوانی ندارد. مثلاً ما نمیتوانیم با این مدیریت عرفی بیست میلیون جمعیت از اقوام مختلف از کشورهای مختلف را با زبانها و با خُلق و خو و فرهنگهای مختلف را در یک زمان و مکان محدود و مشخصی جمع کنیم و در عین حال کمترین ناهنجاری و تنش مذهبی و خشونت را شاهد نباشیم.
همهی سالکان این طریق گویی در قراردادی نانوشته متعهد شدهاند به یک اصولی از جنس اصول معنوی. انگار همه در محضر امام حسین علیهالسّلام هستند. انگار همه در این دایرهی مغناطیسی امام معصوم، حلیم و باگذشت و بااخلاق شدهاند و این را همه بهوضوح حس کردهاند.